Żyd Wieczny Tułacz

Zawód szewca związany jest także z legendami chrześcijańskimi, a szczególnie z jedną,

mistyczną, odwołującą się do misterium Męki Pańskiej. Tą tajemniczą postacią jest

Żyd Wieczny Tułacz, człowiek, który zgubił śmierć. Legenda głosi, że podczas drogi

na Golgotę Chrystus został znieważony przez jednego z przyglądających się Jego męce

Żydów, którego spotkała okrutna kara, bowiem został ukarany wieczną po kres świata

tułaczką. Przybierał Tułacz różne imiona jako i sama opowieść przybierała różne wersje.

Znany jest pod postacią Ahaswera, Ahaswerusa lub Aswerusa, żydowskiego szewca.

Błądzi wciąż w nieskończoność, zgodnie z tym, co zapowiedział mu Jezus: Idę jak jest zapisane, niebawem odpocznę, ale ty będziesz wędrował aż do mojego powrotu. Tym zapowiedzianym

powrotem jest oczywiście ponowne przyjście Pana w dniu Sądu Ostatecznego,

a do tego czasu Ahaswer przypatrywać się będzie ludzkim radościom i troskom, błąkając

się nieustannie w oczekiwaniu na upragnioną śmierć. W XVII stuleciu, mimo że pojawiła

się cztery wieki wcześniej, legenda była już znana powszechnie na całym Starym

Kontynencie, a wydeptującego wciąż nowe ścieżki Żyda widziano w Hiszpanii, Austrii

czy Czechach. Pojawił się nawet anonimowy list. Miał on być opowieścią niemieckiego

biskupa Paula von Eitzena, który w czasach swej młodości spotkał Ahaswerusa w hamburskim

kościele i rozmawiał z nim po zakończonym nabożeństwie. W opowieści położono

nacisk nie na znieważenie Bożego Syna, ale na samą karę i istotę nawrócenia, legenda

przybrała wymiar bardziej metafizyczny, podkreślając motyw winy i odkupienia,

boskiego wybaczenia i miłosierdzia, gdyż Bóg jest wszechogarniającą miłością.

Ludzie spotykali Żyda Wiecznego Tułacza i w XVII, i w XVIII, ba!, a nawet w XIX

stuleciu. Doniesienia o jego wędrówkach dotyczyły w zasadzie całej Europy, a potem

i Ameryki Północnej, gdyż ostatnią osobą, jaka spotkała widmo, był mormon z Salt Lake

City. Po 1868 roku źródła milczą już na temat tułacza. Sama legenda nie traciła nigdy

na popularności, cieszyła się dużym zainteresowaniem szczególnie w dobie romantyzmu,

wykorzystującego w swych założeniach motyw homo viator. Jej echa pojawiły się

u Mickiewicza w „Prelekcjach paryskich”, a przede wszystkim w „Rękopisie znalezionym

w Saragossie” Jana Potockiego, powieści łotrzykowskiej z przełomu XVIII i XIX wieku,

utrzymanej w konwencji awanturniczego romansu.

Postać Ahaswera inspirowała nie tylko pisarzy, ale i malarzy, czego dowodem jest obraz

olejny na płótnie autorstwa Maurycego Gottlieba, znajdujący się obecnie w zbiorach

Muzeum Narodowego w Krakowie. Gottlieb, jak i Ahaswerus Żyd z pochodzenia, był

najznakomitszym uczniem Jana Matejki. Zmarł bardzo młodo, bo w wieku zaledwie 23

lat, wskutek powikłań pooperacyjnych. Antysemickie wystąpienie jednego ze studentów

Akademii Sztuk Pięknych spowodowało, że pomimo wzięcia w obronę Gottlieba przez

Matejkę, młodzieniec opuścił i uczelnię, i Kraków. Odtąd żył w poczuciu ogromnego,

nieutulonego wręcz rozłamu, swoistej dychotomii i dysharmonii, oscylujących wokół

poczucia winy z przynależności do narodu polskiego, wśród którego się wychował, z jednej

strony, a drugiej – z utożsamiania się z tradycją i kulturą żydowską. 

Na obrazie malarz wciela się w postać Ahaswera, marzącego o powrocie do mitycznej

wówczas krainy, w Żyda Wiecznego Tułacza. Ahaswer Gottlieba jest piękny. W zasadzie

to autoportret samego artysty, z silnymi efektami światłocieniowymi, które odbijają się

w złocistych tkaninach, mających ten unikalny, przezroczysty, złoto-bursztynowy ton,

jaki w finale rozmywa kontur, pozbawiając postać kształtów, a co za tym idzie – i realności.

Jak u Rembrandta. Wizje Rembrandta są bardzo silne w malarstwie Gottlieba, w obrazie

wyczuwalny jest nastrój smutku, skonfrontowana nędza z bogactwem, tragizm losu

i szczęście posiadanej tajemnicy, mizerabilistyczna współczesność i wielka przeszłość,

która już nie wróci. Ahaswerus jest odległy. Widoczny jest grymas cierpienia na jego

twarzy, czerń żałobnych szat kłóci się z walorami młodości, podkreślonymi jeszcze przez

oryginalną, semicką urodę portretowanego. Czy tak wyglądał Żyd Wieczny Tułacz?

Maurycy Gottlieb "Ahaswer", Wirtualne Muzea Małopolski